Zəngəzur dəhlizi ideyası və Azərbaycanın strateji mövqeyi
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa quru əlaqəsinin bərpası məsələsi uzun müddətdir ölkənin nəqliyyat siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Bu ideya İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra yeni siyasi məzmun qazandı. 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli Bəyanatının 9-cu bəndində regionda bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası, o cümlədən Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin təmin olunması nəzərdə tutulurdu[1]. Beləliklə, Azərbaycan müharibədən sonrakı dövrdə regionda kommunikasiyaların açılmasını ardıcıl şəkildə gündəmdə saxladı və onu sülhün iqtisadi əsaslarının formalaşdırılması ilə əlaqələndirdi.
Azərbaycanın yanaşmasının başlıca cəhəti ondan ibarətdir ki, Zəngəzur dəhlizi yalnız ölkənin iki hissəsini birləşdirən yol deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın tranzit imkanlarını genişləndirəcək strateji bağlantıdır. Bakı bu məqsədlə öz ərazisində infrastrukturun inkişafına, xüsusilə Horadiz–Ağbənd dəmir və avtomobil yolu istiqamətinin formalaşdırılmasına üstünlük vermiş, Naxçıvan istiqamətində əlaqələrin genişləndirilməsini regional nəqliyyat siyasətinin prioritetinə çevirmişdir. Azərbaycanın təşəbbüskarlığı və infrastruktur hazırlıqları layihənin həyata keçirilməsi üçün mühüm siyasi və maddi zəmin yaratmışdır.
8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə əldə olunan razılaşmalar bu prosesdə yeni mərhələ açdı. ABŞ Prezidentinin şahidliyi ilə imzalanmış Birgə Bəyannamədə regional kommunikasiyaların açılmasına, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantının təmin edilməsinə, habelə “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) təşəbbüsünün həyata keçirilməsinə siyasi dəstək ifadə edildi[2]. Sülh sazişi mətninin paraflanması ilə yanaşı, bu qərarlar iqtisadi əməkdaşlığın normallaşma prosesinin mühüm dayağı kimi nəzərdən keçirildiyini göstərdi.
ABŞ–Ermənistan razılaşmaları və layihənin praktik mərhələyə keçidi
Vaşinqton anlaşmasının davamı olaraq 2026-cı ilin yanvarında ABŞ və Ermənistan TRIPP üzrə İcra Çərçivəsini təqdim etdilər. Sənəddə maneəsiz multimodal tranzit bağlantısının yaradılması, müasir infrastrukturun inkişafı, sərhəd və gömrük prosedurlarının təşkilinin təkmilləşdirilməsi, investisiyaların cəlb olunması və layihənin idarəetmə modelinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətləri əksini tapdı [3]. Beləliklə, siyasi razılaşmanın konkret iqtisadi-hüquqi mexanizmlərlə təmin olunması istiqamətində addım atıldı.
Bu baxımdan ABŞ Dövlət katibi Marko Rubionun 26 may 2026-cı ildə Ermənistana səfəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İrəvanda, Zvartnots hava limanında Rubio ilə Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan TRIPP üzrə Strateji Əməkdaşlıq haqqında Çərçivə Sazişini parafladılar; eyni görüşdə hər iki ölkə arasında hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq xartiyası və kritik minerallar, nadir torpaq elementlərinin hasilatı və emalı sahəsində əməkdaşlığa dair sənəd də imzalandı [4]. TRIPP sazişinin məhz həmin gün yekun imzalandığını bildirmək düzgün olmazdı: rəsmi məlumata görə, Rubio sənədi 1 iyunda Vaşinqtonda, Mirzoyan isə 4 iyunda İrəvanda imzaladı. Bu ardıcıllıq ABŞ-ın təşəbbüsə verdiyi siyasi önəmin institutlaşan əməkdaşlığa çevrildiyini nümayiş etdirir.
Çərçivə Sazişinə əsasən, TRIPP Development Company adlı birgə müəssisənin yaradılması nəzərdə tutulur; planlaşdırılan pay bölgüsündə ABŞ tərəfinə 74 faiz, Ermənistana 26 faiz məxsus olacaq. Şirkət üçün ilkin 49 illik inkişaf və istifadə hüquqlarının verilməsi, layihələrin hazırlanması və icra mexanizmlərinin qurulması nəzərdə tutulub. Bununla belə, bu göstəricilər sazişdə nəzərdə tutulan modeldir və şirkətin yaradılması ilə müvafiq prosedurların tamamlanmasını tələb edir. 2026-cı ilin sentyabrında Ermənistan hökuməti layihənin korporativ-hüquqi sənədləri və tətbiq mexanizmləri ilə bağlı müzakirələri davam etdirdi. Ermənistanın xarici işlər naziri tikinti işlərinin 2027-ci ilin yazında başlana biləcəyini[5], Ermənistanın ABŞ-dakı səfiri isə 2027-ci ilin əvvəllərini mümkün başlanğıc dövrü kimi qeyd edib [6]. Bu açıqlamalar layihənin praktik mərhələyə keçməsi istiqamətində hökumətin hədəfini əks etdirir.
TRIPP-in əhəmiyyətini artıran mühüm məqam onun yalnız avtomobil və dəmir yollarından ibarət olmamasıdır. Layihə çərçivəsində elektrik ötürücü xətlərinin, enerji daşıyıcılarının nəqli infrastrukturunun, optik-lif rabitəsinin və digər rəqəmsal kommunikasiyaların inkişafı imkanları da nəzərdən keçirilir. Beləliklə, söhbət nəqliyyat, enerji və informasiya axınlarını vahid coğrafi istiqamətdə birləşdirə bilən çoxfunksiyalı kommunikasiya sistemindən gedir.
Layihənin geoiqtisadi əhəmiyyəti
Zəngəzur dəhlizinin birinci dərəcəli geoiqtisadi əhəmiyyəti Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında birbaşa bağlantının yaradılması və bunun Türkiyə üzərindən daha geniş bazarlara çıxışla tamamlanmasıdır. Bu, daxili iqtisadi əlaqələri gücləndirməklə yanaşı, yükdaşıma marşrutlarının şaxələndirilməsinə, daşımaların coğrafi çevikliyinin artmasına, yeni logistika və xidmət mərkəzlərinin formalaşmasına imkan verəcək. Azərbaycanın Xəzər dənizi hövzəsində mövcud liman, dəmir yolu və logistika potensialı Zəngəzur istiqaməti ilə əlaqələndikdə ölkənin beynəlxalq tranzit qovşağı kimi mövqeyi daha da möhkəmlənə bilər.
Bu mənada layihə Azərbaycanın son illərdə ardıcıl həyata keçirdiyi nəqliyyat strategiyasının məntiqi davamıdır. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və ölkədaxili magistral infrastrukturlar Şərqlə Qərb arasında bağlantıların inkişafına xidmət edir. Zəngəzur istiqamətinin bu sistemə əlavə olunması marşrutların tamamlayıcılığını gücləndirəcək, Azərbaycanı yalnız tranzit ölkə deyil, müxtəlif nəqliyyat şəbəkələrinin əlaqələndirilməsində təşəbbüs göstərən regional mərkəz kimi önə çıxaracaqdır.
Zəngəzur dəhlizi xüsusilə Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Türkiyə–Avropa xətti üzrə inkişaf edən Orta Dəhlizin mühüm tərkib hissəsinə çevrilə bilər. Orta Dəhlizin əsas üstünlüyü Asiya ilə Avropa arasındakı iqtisadi əlaqələr üçün əlavə, rəqabətqabiliyyətli və şaxələnmiş nəqliyyat imkanları yaratmasıdır. Dünya Bankının hesablamalarına görə, əlaqələndirilmiş sərmayələr və islahatlar nəticəsində Orta Dəhlizdə yük daşımalarının həcmi 2030-cu ilədək üç dəfə arta, daşınma müddəti isə yarıyadək azala bilər[7]. Bu qiymətləndirmə bütövlükdə Orta Dəhlizə aiddir; Zəngəzur istiqaməti onun potensialını artıran əlavə mühüm bağlantı kimi dəyərləndirilməlidir.
Avropa üçün dəhlizin əhəmiyyəti xüsusilə genişdir. Avropa İttifaqı Asiya bazarlarına və Mərkəzi Asiya resurslarına çıxışın şaxələndirilməsinə, təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığına və alternativ tranzit imkanlarının genişləndirilməsinə xüsusi önəm verir. 2024-cü ildə Aİ və tərəfdaşları Transxəzər nəqliyyat bağlantılarının inkişafı məqsədilə 10 milyard avroluq investisiyanın səfərbər edilməsi istiqamətində öhdəliklərini açıqlamışdılar[8]. 2026-cı ilin yanvarında Aİ ilə Azərbaycan Naxçıvan dəmir yolu üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırma istiqamətində əməkdaşlığı gündəmə gətirdi[9] . Bu faktlar göstərir ki, regionda yeni bağlantıların yaradılması Avropanın uzunmüddətli iqtisadi maraqları ilə uzlaşır. Zəngəzur dəhlizi təkcə malların daşınması deyil, gələcəkdə enerji, məlumat və investisiya axınlarının genişlənməsi üçün də əlavə məkan yarada bilər.
Layihə Ermənistanın beynəlxalq nəqliyyat sisteminə daha fəal inteqrasiyası, Türkiyənin Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ilə quru bağlantılarının genişlənməsi, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Çin üçün isə söhbət Avropa istiqamətində nəqliyyat alternativlərinin artırılmasından gedir. Bu səbəbdən TRIPP bir neçə ölkənin ayrıca iqtisadi maraqlarını vahid transregional nəqliyyat və kommunikasiya məkanında birləşdirə biləcək təşəbbüsdür.
Geosiyasi əhəmiyyət: sülh, qarşılıqlı asılılıq və strateji muxtariyyət
Layihənin əsas geosiyasi əhəmiyyətlərindən biri, ilk növbədə, Azərbaycan və Ermənistan arasında normallaşma prosesinin real iqtisadi məzmunla tamamlanması imkanları ilə bağlıdır. Uzun illər qapalı qalmış kommunikasiyaların açılması hər iki ölkə üçün davamlı əməkdaşlıq stimulları yaradacaq. Müntəzəm ticarət, tranzit və xidmət əlaqələri qarşılıqlı iqtisadi maraqları genişləndirməklə sülhün ictimai və iqtisadi dayaqlarını möhkəmləndirə bilər. Azərbaycan baxımından xüsusilə mühüm nəticə ondan ibarətdir ki, ölkənin təşəbbüsü ilə irəli sürülən regional kommunikasiyaların açılması gündəliyi beynəlxalq tərəfdaşlıq müstəvisində konkret layihəyə çevrilir.
TRIPP-in icrası regional əməkdaşlığın institutlaşmasına da təkan verə bilər. Tranzit qaydalarının uyğunlaşdırılması, gömrük və logistika xidmətlərinin əlaqələndirilməsi, texniki standartların yaxınlaşdırılması və infrastrukturun birgə istismarına dair işlək mexanizmlər ölkələr arasında davamlı dialoq mühiti formalaşdırır. Bununla da Cənubi Qafqaz yalnız geosiyasi rəqabət məkanı kimi deyil, qarşılıqlı faydalı iqtisadi əməkdaşlıq platforması kimi önə çıxa bilər.
Digər mühüm nəticə regionun strateji muxtariyyətinin güclənməsidir. Şərq–Qərb və Şimal–Cənub istiqamətlərinin kəsişməsində yerləşən Cənubi Qafqazın xarici bazarlara müxtəlif kanallarla bağlanması onun beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə seçim imkanlarını genişləndirir. Bu baxımdan Azərbaycan, Türkiyə və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında bağlantıların artması türk dünyasının nəqliyyat və iqtisadi inteqrasiyasına əlavə təkan verə, Avropa və Çinin regional proseslərdə əməkdaşlıq maraqlarını gücləndirə bilər. ABŞ-ın layihədə fəal iştirakı isə Cənubi Qafqazın beynəlxalq nəqliyyat-kommunikasiya gündəmində çəkisinin artdığını göstərir.
Nəticə etibarilə, TRIPP (Zəngəzur dəhlizi) Azərbaycanın müharibədən sonrakı dövrdə irəli sürdüyü regional bağlantılar strategiyasının beynəlxalq miqyasda əhəmiyyət qazanmasının ifadəsidir. Layihə Azərbaycanın Naxçıvanla quru əlaqəsini genişləndirmək, Orta Dəhlizi inkişaf etdirmək, Avropa ilə Asiya arasında yeni iqtisadi imkanlar yaratmaq və Cənubi Qafqazda davamlı sülhün maddi əsaslarını möhkəmləndirmək potensialına malikdir. Məhz bu çoxşaxəli xüsusiyyətlər Zəngəzur dəhlizini regional nəqliyyat təşəbbüsündən daha geniş, strateji əhəmiyyət daşıyan geoiqtisadi və geosiyasi layihəyə çevirir.
*Məqalə ilkin olaraq “Eurasia Review” nəşrində dərc edilib.
[1] https://president.az/en/articles/view/45923
[2] https://president.az/en/articles/view/69572
[3] https://www.mfa.am/en/press-releases/2026/01/14/TRIPP/13721
[4] https://interfax.com/newsroom/top-stories/117774/
[5] ARKA. Mirzoyan: TRIPP construction could begin spring 2027, 01.09.2026. https://arka.am/en/news/politics/mirzoyan-construction-on-the-tripp-project-could-begin-as-early-as-spring-2027/
[6] ARKA. Armenian Ambassador: TRIPP may begin early 2027, 05.09.2026. https://www.arka.am/en/news/politics/construction-work-on-the-tripp-project-may-begin-in-early-2027-armenian-ambassador-to-the-us/
[7] https://www.worldbank.org/en/region/eca/publication/middle-trade-and-transport-corridor
[8] https://international-partnerships.ec.europa.eu/news-and-events/news/global-gateway-eu-and-central-asian-countries-agree-building-blocks-develop-trans-caspian-transport-2024-01-30_en
[9] https://enlargement.ec.europa.eu/news/eu-and-azerbaijan-step-cooperation-boost-investment-and-connectivity-2026-01-29_en
