1992-ci ilin fevralında Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli faciələrindən biri baş vermişdir. Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Xocalı şəhərinin mülki əhalisinə qarşı həyata keçirilən hücum kütləvi zorakılıq, qətllər və girov götürülməsi ilə müşayiət olunmuşdur. Bu hadisə sadəcə hərbi toqquşma epizodu deyildi, mülki əhalinin məqsədli şəkildə hədəfə alınmasının simvoluna çevrilmişdir ki, bu da beynəlxalq humanitar hüququn açıq və ağır şəkildə pozulması deməkdir. Problemin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müəyyən siyasi dairələr Xocalı faciəsini daha geniş münaqişə narrativləri çərçivəsində “adi döyüş” kimi təqdim etməyə çalışsalar da, müstəqil insan hüquqları monitorinqi və şahid ifadələrinə əsaslanan araşdırmalar mülki əhaliyə qarşı zorakılığın həm miqyasını, həm də sistemli xarakterini açıq şəkildə ortaya qoyur.
Coğrafi baxımdan Xocalı Qarabağın strateji əhəmiyyətə malik hissəsində, Xankəndi şəhərinin yaxınlığında yerləşirdi. Keçmiş münaqişənin ilkin mərhələsində şəhərin logistika və hərbi əhəmiyyəti xeyli artmışdı. Rəsmi mənbələr Xocalının həmin dövrdə regionun yeganə hava limanının yerləşdiyi məkan olduğunu göstərir ki, bu amil mühasirə şəraitində nəzarət uğrunda mübarizəni daha da kəskinləşdirmişdi. Müstəqil mənbələr də qeyd edir ki, 1991-ci ilin payızından etibarən Xocalı faktiki olaraq blokada vəziyyətinə salınmış, 1992-ci ilin yanvarından isə elektrik enerjisinin verilişi dayandırılmış, mülki əhalinin tam şəkildə təxliyəsi isə təşkil olunmamışdı. Bu vəziyyət - yəni mülki əhalinin çıxış imkanları olmayan münaqişə zonasına sıxışdırılması - sonrakı faciənin sosial-psixoloji və humanitar ölçülərini daha da dərinləşdirmişdir.
Bu kontekstdə hücum təsadüfi toqquşma kimi deyil, müharibə məntiqinin ardıcıl nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir: mühasirə, ərazi nəzarəti, kommunikasiya xətlərinin kəsilməsi və əhalinin kütləvi şəkildə yerindən didərgin salınması (deportasiya və ya qovulma). Hadisələrdən sonra həyata keçirilmiş faktaraşdırıcı missiyalar, tibbi sənədlər, girovlarla bağlı materiallar və yerində aparılmış baxışlar bu yanaşmanı təsdiqləyir.
Hücuma dair ən ətraflı təsvirlərdən biri 1992-ci ilin mart-aprel aylarında münaqişə zonasının hər iki tərəfində fəaliyyət göstərmiş müşahidəçilərin hazırladığı hesabatlarda yer alır. Bu hesabatlara əsasən, artilleriya atəşi fevralın 25-də saat 23:00 radələrində başlamış, piyada bölmələri fevralın 26-sı saat 01:00 ilə 04:00 arasında şəhərə daxil olmuş, son müqavimət ocağı isə təxminən saat 07:00-da susdurulmuşdur. Həmin mənbələr, eləcə də digər müstəqil qiymətləndirmələr Xankəndidə yerləşən keçmiş SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 366-cı motoatıcı alayının prosesdə iştirakına dair şahid ifadələrini təsdiqləyir. Qaçqınların sözlərinə görə, alayın şəxsi heyəti hücumda birbaşa iştirak etmişdir. Ermənistan tərəfi isə alayın yalnız hərbi texnika ilə atəş dəstəyi verdiyini, şəhərə daxil olmadığını iddia etmişdir.
Hər iki halda, mülki əhali yaşayan ərazidə ağır silahların və hərbi texnikanın tətbiqi proqnozlaşdırılan şəkildə mülki itkilərin artmasına səbəb olmuşdur. Human Rights Watch təşkilatının mövqeyi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təşkilat Xocalıdan qaçan mülki şəxslərə qarşı hücumlar kontekstində mülki ölümlərə görə birbaşa məsuliyyəti Qarabağdakı erməni silahlı qüvvələrinin üzərinə qoymuş və 366-cı alayın hərbçilərinin də prosesdə iştirakını qeyd etmişdir. Bu, mülki əhalinin guya öz tərəfi tərəfindən zərər gördüyünü iddia edən manipulyativ narrativləri ciddi şəkildə təkzib edən mühüm istinad nöqtəsidir.
Rəsmi statistik məlumatlara görə, 613 nəfər öldürülmüşdür (onlardan 106-sı qadın, 63-ü uşaq, 70-i ahıl şəxsdir), 487 nəfər yaralanmış, 1275 nəfər girov götürülmüş, 150 nəfərin taleyi isə naməlum qalmışdır. Səkkiz ailə tamamilə məhv edilmiş, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirmişdir. Bu rəqəmlər sadəcə statistik göstəricilər deyil. Onlar “hərbi zərurət” bəhanəsi ilə ört-basdır edilə bilməyən zorakılığın sosial anatomiyasını əks etdirir: ailə institutunun dağıdılması, uşaqların yetim qalması, girovluq, məcburi itkin düşmə və kollektiv yaddaşa hopmuş uzunmüddətli travma. Girovların saxlanma şəraiti, zorakılıq iddiaları və mübadilə proseslərinin qeyri-insani tərəfləri barədə müstəqil müşahidələr bu hadisənin “bir gecəlik qətliam” çərçivəsini aşaraq davam edən insan hüquqları böhranına çevrildiyini göstərir.
Xocalı faciəsinin səbəblərini yalnız “cəbhə xəttində gərginlik” kimi izah etmək elmi baxımdan qeyri-kafi və məntiqi cəhətdən əsassızdır. Hadisələr daha geniş strateji məqsədlər fonunda baş vermişdir: Qarabağdakı azərbaycanlı əhalini qorxutmaq, onları etnik təmizləməyə məruz qoymaq və Azərbaycan yaşayış məntəqələrini boşaltmaqla ərazi nəzarətini möhkəmləndirmək. Bu niyyət həm rəsmi bəyanatlarda, həm də müstəqil hesabatların dilində aydın şəkildə sezilir: mülki əhaliyə qarşı zorakılıq, guya “dəhliz”in mövcudluğu iddialarına baxmayaraq kütləvi itkilərə səbəb olan atəşin açılması, ardınca girov götürülməsi və deportasiya.
Müşahidəçilərin hesabatlarında “azad dəhliz”in mövcudluğu ilə bağlı iddialar xüsusi araşdırılmış, bu barədə məlumatın əhalinin əhəmiyyətli hissəsinə çatmadığı qeyd edilmişdir. Bundan əlavə, bildirilmişdir ki, guya mövcud olan dəhlizdə və ya onun yaxınlığında mülki şəxslərin kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi heç bir halda əsaslandırıla bilməz. Bu, əsas tezisi bir daha təsdiqləyir: Xocalının strateji nəqliyyat və kommunikasiya mərkəzi kimi ələ keçirilməsi, Azərbaycan mülki əhalisinin isə gələcək hərbi-siyasi status-kvonun qurulmasını asanlaşdırmaq məqsədilə ərazidən təmizlənməsi planlaşdırılmışdır.
Sonrakı beynəlxalq sənədlər, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələri işğal, ərazi bütövlüyü və güc yolu ilə ərazi əldə edilməsinin yolverilməzliyi kimi prinsipləri ön plana çıxarmışdır. Bu prinsiplər münaqişənin mahiyyətində ərazi nəzarətinin zorakılıq yolu ilə dəyişdirilməsi cəhdlərinin dayandığını bir daha göstərir.
Hüquqi məsuliyyət və cəzasızlıq
Vurğulanmalıdır ki, “soyqırımı” anlayışı yalnız emosional deyil, hüquqi kateqoriyadır. 1948-ci il Soyqırımı Cinayətinin Qarşısının Alınması və Cəzalandırılması haqqında Konvensiyaya əsasən, soyqırımı müəyyən milli, etnik, irqi və ya dini qrupun tamamilə və ya qismən məhv edilməsi niyyəti ilə törədilən əməllərdir. Burada əsas element xüsusi niyyətdir: sadəcə kütləvi qətlin baş verməsi kifayət etmir, qrupun məhv edilməsinə yönəlmiş niyyətin mövcudluğu sübut olunmalıdır.
Xocalı hadisəsi ilə bağlı beynəlxalq səviyyədə xüsusi soyqırım niyyətinin sübutuna dair yekdil mövqe formalaşmamışdır. Bununla belə, müstəqil müşahidələr mülki əhaliyə qarşı törədilmiş kütləvi zorakılığın Cenevrə Konvensiyalarının ağır pozuntuları olduğunu, girov götürülməsi, saxlanma şəraiti və zorakılıq iddialarının isə ayrıca hüquqi məsuliyyət yaratdığını təsdiqləyir.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin daha geniş hüquqi kontekstində Xocalı ilə bağlı müzakirələr “müharibə cinayətləri və ya insanlığa qarşı cinayətlər” həddinə yaxınlaşmışdır ki, bu da hadisənin hüquqi ağırlığının adi siyasi və ya informasiya mübahisələrindən xeyli kənara çıxdığını göstərir, hətta birbaşa soyqırımı hüquqi təsnifatı verilməsə belə.
Məsuliyyət məsələsinə gəldikdə, mübahisəsiz faktlar göstərir ki, vəziyyətə “tam nəzarət etdiyini” iddia edən keçmiş qondarma rejimin rəhbərliyi Xocalının ələ keçirilməsi əməliyyatının planlaşdırılması və icrasına, eləcə də sonrakı hərəkətlərə görə hüquqi məsuliyyət daşıyır. Bu, ən azı komandanlıq məsuliyyəti doktrinası çərçivəsində hərtərəfli hüquqi araşdırma tələb edən ciddi iddiadır. Rəsmi cinayət işi 1992-ci il fevralın 27-də başlanmış və istintaq tədbirlərinin sonradan davam etdirildiyi bildirilmişdir.
Lakin əsas həllini tapmayan problem cəzasızlıq olmuşdur. Hələ 2000-ci illərin əvvəllərindən Azərbaycan Xocalı ilə əlaqədar təqsirləndirilən şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi üçün İnterpol kanalları vasitəsilə müraciətlər etmişdir. 2020-ci illərin ortalarınadək rəsmi bəyanatlarda bir çox icraçıların müxtəlif ölkələrdə cəzasız qaldığı vurğulanmaqda idi.
2023-cü ildən sonra regionda siyasi-hərbi reallığın dəyişməsi fonunda keçmiş qondarma rejimin bəzi nümayəndələrinə qarşı məhkəmə prosesləri başlanmışdır. Bir sıra yüksək vəzifəli şəxslər Bakı məhkəmələri tərəfindən uzunmüddətli azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edilmişdir. Bu, cəzasızlıq probleminin qismən aradan qaldırılmasına doğru addım kimi qiymətləndirilsə də, Xocalı hadisəsinə dair beynəlxalq səviyyədə yekun hüquqi qiymətləndirmə və fərdi məsuliyyətin tam şəkildə müəyyən edilməsi hələ də açıq qalır.
Xocalı faciəsi beynəlxalq səviyyədə müxtəlif formatlarda anılmış və müzakirə olunmuşdur: insan hüquqları hesabatlarında, jurnalist araşdırmalarında, parlament bəyanatlarında və beynəlxalq təşkilatların sənədlərində. Bu baxımdan Memorial İnsan Hüquqları Mərkəzinin hesabatları və Human Rights Watch-un açıqlamaları mühüm istinad çərçivələri hesab olunur.
Lakin əsas problem hüquqi təsnifat və nəticə mərhələsində ortaya çıxmışdır. Hadisə beynəlxalq hüquq mexanizmləri çərçivəsində adekvat və obyektiv yekun hüquqi qərarla nəticələnməmişdir - nə beynəlxalq tribunal, nə sanksiya mexanizmi, nə ekstradisiya prosesi, nə də fərdi məsuliyyəti müəyyən edən məcburedici beynəlxalq hökm mövcuddur. Bu boşluq hüquqi həqiqətin reallaşmasının geosiyasi maraqlar səbəbilə məhdudlaşdırıldığı daha geniş selektivlik nümunəsini əks etdirir.
Belə selektivliyin ən paradoksal nümunələrindən biri 1992-ci ildə ABŞ siyasətində özünü göstərmişdir. ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul edilmiş Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci maddəsinə əsasən, humanitar istisnalarla yanaşı, Azərbaycan hökumətinə göstərilən ABŞ yardımı “blokada və güc tətbiqinin dayandırılması” şərti ilə məhdudlaşdırılmışdır. Paradoks ondan ibarət idi ki, bir tərəfdə ərazi itkiləri, etnik təmizləmə və qaçqınlar və məcburi köçkünlər reallığı mövcud idi, digər tərəfdə isə sanksiyaya bənzər məhdudiyyətlər işğala məruz qalmış dövlətə tətbiq olunurdu.
2020-ci ilin payız müharibəsindən və 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləri daxilində həyata keçirdiyi antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmişdir. Bundan sonra müharibə gündəliyi tədricən diplomatik sülh gündəliyi ilə əvəz olunmuşdur.
2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilmiş görüş nəticəsində iki ölkənin liderləri birgə bəyannamə imzalamış, sülh sazişinin mətni isə xarici işlər nazirləri səviyyəsində paraflanmışdır. Eyni zamanda, münaqişənin həlli üçün yaradılmış ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyəti hüquqi baxımdan dayandırılmışdır.
Beləliklə, münaqişə formal olaraq başa çatmış, regionda sülh Azərbaycanın təşəbbüsü ilə təmin edilmişdir. Şərti sərhəd boyunca hərbi-siyasi eskalasiya müşahidə olunmur, iki dövlət arasında iqtisadi əlaqələr inkişaf etməyə başlamış, kommunikasiya xətlərinin açılması istiqamətində konkret addımlar, o cümlədən TRIPP kimi layihələr həyata keçirilir, diplomatik platformalar fəaliyyət göstərir və sülh sazişi razılaşdırılmışdır. Onun yaxın gələcəkdə rəsmi şəkildə imzalanması ehtimalı yüksəkdir.
Eyni zamanda, sülhün psixoloji və etik şərti mövcuddur: azərbaycanlılar Xocalı soyqırımını unutmur. Bu faciə insanlığa qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri kimi xatırlanır və onun icraçıları, təşkilatçıları və himayədarları fərdi məsuliyyət prinsipi əsasında qınanmağa davam edir.
İstinadlar:
