Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin təsir imkanları yalnız ərazi və ya əhali göstəriciləri ilə deyil, həm də onların diplomatik aktivliyi, iqtisadi potensialı, hərbi gücü və beynəlxalq proseslərə təsir imkanları ilə müəyyən edilir. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası son illərdə regional və qlobal səviyyədə artan nüfuzu ilə orta güc (middle power) statusuna malik dövlət kimi xarakterizə oluna bilər. Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində orta güclər böyük dövlətlər qədər geniş resurslara malik olmasalar da, aktiv diplomatiya, çoxtərəfli əməkdaşlıq və beynəlxalq təşəbbüslər vasitəsilə regional və qlobal proseslərə əhəmiyyətli təsir göstərə bilirlər[1]. Orta güclər adətən beynəlxalq sabitliyin qorunmasına, çoxtərəfli institutların gücləndirilməsinə və münaqişələrin diplomatik yollarla həllinə üstünlük verirlər.
Müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan öz xarici siyasətini milli maraqların qorunması, suverenliyin möhkəmləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi prinsipləri əsasında formalaşdırmışdır. Xüsusilə son iki onillikdə ölkənin iqtisadi inkişafı, hərbi potensialının güclənməsi və diplomatik fəallığının artması Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə orta güc kimi mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirmişdir. Azərbaycanın orta güc kimi qiymətləndirilməsinə imkan verən bir sıra mühüm amillər mövcuddur. İlk növbədə, ölkə fəal və çoxşaxəli xarici siyasət həyata keçirir. Azərbaycan eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, ATƏT, Avropa Şurası və BMT kimi müxtəlif beynəlxalq platformalarda fəal iştirak edir[2]. Bu təşkilatlar çərçivəsində irəli sürülən təşəbbüslər Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiya imkanlarını genişləndirir və beynəlxalq nüfuzunu artırır. Azərbaycanın 2019–2023-cü illərdə Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etməsi ölkənin beynəlxalq nüfuzunun göstəricilərindən biri olmuşdur. Xüsusilə COVID-19 pandemiyası dövründə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Qoşulmama Hərəkatının onlayn Zirvə Görüşünün keçirilməsi və inkişaf etməkdə olan ölkələrə yardım göstərilməsi Bakı tərəfindən qlobal həmrəyliyə verilən töhfə kimi qiymətləndirilə bilər.
Azərbaycanın orta güc statusunu şərtləndirən digər mühüm amil balanslaşdırılmış xarici siyasət kursudur. Rəsmi Bakı müxtəlif geosiyasi güc mərkəzləri - Türkiyə, Avropa İttifaqı, ABŞ, Rusiya, Çin və müsəlman dünyası ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurmağa çalışır. Bu siyasət Azərbaycanın dəyişən beynəlxalq mühitdə strateji çevikliyini qorumağa imkan verir.
Ölkənin geostrateji mövqeyi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Orta Dəhliz və Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi kimi layihələr Azərbaycanın regional bağlantı və logistika mərkəzi rolunu gücləndirir.
Enerji diplomatiyası Azərbaycanın beynəlxalq təsir imkanlarının əsas sütunlarından biridir. Cənub Qaz Dəhlizi, TANAP və TAP layihələri vasitəsilə Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm tərəfdaşa çevrilmişdir[3]. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa İttifaqının enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi siyasətində Azərbaycanın rolu daha da artmışdır.
Bununla yanaşı, Azərbaycan regionun ən güclü hərbi potensiallarından birinə malikdir. 2020-ci il İkinci Qarabağ Müharibəsində əldə edilən qələbə və ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpa olunması Azərbaycanın hərbi imkanlarını və strateji çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Hərbi gücün diplomatik imkanlarla uzlaşdırılması Azərbaycanın orta güc statusunu gücləndirən mühüm amillərdəndir.
Azərbaycanın orta güc kimi regional və qlobal sülhə töhfələri
Orta güclərin əsas xüsusiyyətlərindən biri beynəlxalq sabitliyin və əməkdaşlığın təşviq edilməsidir. Azərbaycanın xarici siyasəti də məhz bu istiqamətdə formalaşmışdır. Azərbaycan uzun illərdir mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoqu təşviq edən beynəlxalq platformaların təşkilatçısı kimi çıxış edir. Bakı Prosesi çərçivəsində keçirilən Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumları müxtəlif sivilizasiyalar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Bununla yanaşı, Azərbaycan müxtəlif beynəlxalq humanitar təşəbbüslərdə fəal iştirak edir və inkişaf etməkdə olan ölkələrə dəstək göstərir. Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi dövründə qlobal Cənub ölkələrinin maraqlarının müdafiəsi istiqamətində irəli sürülən təşəbbüslər ölkənin beynəlxalq sistemdə konstruktiv aktor kimi mövqeyini gücləndirmişdir[4].
Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun artmasının mühüm göstəricilərindən biri də qlobal miqyaslı tədbirlərə ev sahibliyi etməsidir. 2024-cü ildə BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasının (COP29) Bakıda keçirilməsi ölkənin beynəlxalq etimad qazandığını və qlobal iqlim gündəliyinə töhfə vermək imkanlarını nümayiş etdirmişdir. COP29 inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında iqlim maliyyələşdirilməsi, yaşıl keçid və dayanıqlı inkişaf məsələləri üzrə dialoqun gücləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (World Urban Forum – WUF) kimi beynəlxalq platformalar dayanıqlı şəhər inkişafı, urbanizasiya və inklüziv idarəetmə sahələrində qlobal əməkdaşlığın təşviqinə xidmət edir. Bu cür tədbirlər Azərbaycanın yalnız regional deyil, həm də qlobal səviyyədə dialoq, əməkdaşlıq və dayanıqlı inkişafın təşviqində fəal rol oynayan orta güc kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirir.
Azərbaycan həmçinin regional nəqliyyat və enerji layihələri vasitəsilə iqtisadi qarşılıqlı asılılığın artmasına və regionda sabitliyin möhkəmlənməsinə töhfə verir. Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinə görə, iqtisadi inteqrasiya və qarşılıqlı asılılıq münaqişə risklərini azaldan mühüm amillərdən hesab olunur. Bu baxımdan Azərbaycanın təşəbbüs göstərdiyi regional layihələr təkcə iqtisadi deyil, həm də təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə Azərbaycanın vasitəçilik və dialoq platforması kimi çıxış etməsi də diqqət çəkir. Müxtəlif beynəlxalq tədbirlərin və yüksəksəviyyəli görüşlərin Bakıda keçirilməsi ölkənin diplomatik imkanlarının və etibarlı tərəfdaş imicinin göstəricisidir.
Azərbaycanın regional xarici siyasətinin əsas prioritetlərindən biri Ermənistanla davamlı və hərtərəfli sülhə nail olmaqdır[5]. 2020-ci il müharibəsindən sonra regionda yaranmış yeni geosiyasi reallıq Azərbaycan üçün uzunmüddətli sülh quruculuğu imkanları yaratmışdır. Rəsmi Bakı postmünaqişə dövründə münasibətlərin normallaşdırılması və sülh müqaviləsinin imzalanması təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Azərbaycan tərəfindən təqdim edilən qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq və nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin açılması kimi prinsiplər beynəlxalq hüququn fundamental normalarına əsaslanır. Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması yalnız iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşmasına deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz regionunda təhlükəsizlik və əməkdaşlıq mühitinin formalaşmasına xidmət edə bilər. Bu baxımdan Azərbaycan sülh gündəmini regional inkişafın əsas şərtlərindən biri kimi təqdim edir. Sülhün əldə olunması regionda iqtisadi inteqrasiyanın genişlənməsinə, nəqliyyat marşrutlarının açılmasına və Cənubi Qafqazın Avrasiya məkanında daha mühüm geoiqtisadi mərkəzə çevrilməsinə imkan yarada bilər. Beləliklə, Ermənistanla sülh prosesi Azərbaycanın yalnız milli deyil, həm də regional sabitlik və əməkdaşlıq məqsədlərinə xidmət edən xarici siyasət prioritetidir.
Nəticə olaraq qeyd edə bilərik ki, Azərbaycan son illərdə formalaşdırdığı fəal diplomatiya, balanslaşdırılmış xarici siyasət, enerji və nəqliyyat diplomatiyası, hərbi potensialı və beynəlxalq təşəbbüsləri sayəsində orta güc statusuna malik dövlət kimi çıxış edir. Ölkənin xarici siyasəti regional və qlobal səviyyədə sabitliyin, əməkdaşlığın və dayanıqlı inkişafın təşviqinə yönəlmişdir. Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyada fəal iştirakı, beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində təşəbbüsləri və regional əməkdaşlıq layihələri onun beynəlxalq sistemdə konstruktiv aktor kimi mövqeyini gücləndirir. Eyni zamanda Ermənistanla davamlı sülhə nail olmaq istiqamətində göstərilən səylər Azərbaycanın regional siyasətinin əsas prioritetlərindən biri olaraq qalır. Beləliklə, Azərbaycanın orta güc kimi xarici siyasəti yalnız milli maraqların təmin edilməsinə deyil, həm də Cənubi Qafqazda və daha geniş coğrafiyada dayanıqlı sülhün, təhlükəsizliyin və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
- Cooper, A. F., Higgott, R. A., & Nossal, K. R. (1993). Relocating Middle Powers: Australia and Canada in a Changing World Order. Vancouver: UBC Press.
- Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Azerbaijan. (2024). Foreign Policy Priorities of Azerbaijan.
- European Commission. (2023). EU-Azerbaijan Energy Cooperation and Southern Gas Corridor.
- United Nations. (2023). Non-Aligned Movement and South-South Cooperation Reports.
- Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Azerbaijan. (2024). Foreign Policy Priorities of Azerbaijan.
*Məqalə EU Reporter saytında dərc edilib:
