Regional inteqrasiyanın ən böyük nümunəsi hesab olunmasına baxmayaraq, Avropa İttifaqı (Aİ) daxilindəki fikir ayrılıqlarından ciddi şəkildə təsirlənməkdə davam edir. Bu fikir ayrılıqları Aİ-nin strateji aktorluğa nail olmaq səylərini təhlükə altına qoyur. Strateji aktorluq mürəkkəb bir prosesdir və onun əsas məqsədi Brüsselin beynəlxalq arenada müstəqil qərar qəbul edən aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirməkdir.
Üzv dövlətlər arasında fikir ayrılıqları geniş xarakter daşıyır və müxtəlif siyasət sahələrinə təsir göstərir. İstər Aİ-nin hələ də formalaşmaqda olan genişlənmə gündəliyi, istərsə də Türkiyə kimi tərəfdaşlarla münasibətlərdə iştirak səviyyəsi məsələsində üzv dövlətlərin mövqelərinin fərqlənməsi Aİ-nin ən mühüm və təxirəsalınmaz məqamlarda çevik və strateji şəkildə hərəkət etmək qabiliyyətini zəiflətmək təhlükəsi yaradır.
Müasir beynəlxalq münasibətlərə xas olan yüksək qeyri-müəyyənlik səviyyəsi, eləcə də Aİ-nin digər böyük qlobal güclərlə mövcud imkanlar fərqini aradan qaldırmaq üçün hələ də əhəmiyyətli addımlar atmalı olduğu nəzərə alınarsa, bu cür fikir ayrılıqları Aİ-nin qlobal təsir imkanlarını daha da zəiflədə bilər.
Aİ-nin aktor kimi fəaliyyət qabiliyyətinə aid edilən parçalanma iki əsas kateqoriyaya bölünə bilər. Birincisi, Aİ-nin siyasətinin bir sıra mühüm aspektləri, o cümlədən müdafiə və təhlükəsizlik, genişlənmə və hətta miqrasiya məsələləri üzrə əsas üzv dövlətlər arasında strateji fikir ayrılıqları ilə bağlıdır. İkinci amil isə Aİ-nin aparıcı ölkələrində baş verən daxili proseslərlə əlaqədardır ki, bu proseslər Aİ-nin ümumi istiqamətini və institut kimi xarakterini dəyişə bilər. Əsas üzv dövlətlər arasında mövcud siyasət məsələləri üzrə hazırkı fikir ayrılıqlarına əlavə olaraq, Aİ aparıcı aktorlarının üzləşdiyi daxili siyasi qeyri-müəyyənlik fonunda eyni dərəcədə ciddi uzunmüddətli maneələrlə də qarşı-qarşıyadır. Bu məsələ Aİ-nin əsas liderləri arasında davam edən fikir ayrılıqları qədər diqqətə layiqdir.
Xarici tərəfdaşlar – Türkiyə nümunəsi
Üzv dövlətlər arasında fikir ayrılıqları müxtəlif sahələri əhatə etməkdə davam edir. Aİ-nin aktor kimi statusu baxımından ən diqqətəlayiq və mühüm nümunələrdən biri üzv olmayan, lakin əvəzolunmaz tərəfdaşlar hesab edilən dövlətlərlə münasibətləridir. Türkiyə ilə münasibətlər buna faydalı və mühüm nümunədir.
Bir neçə ildir ki, Aİ və onun üzv dövlətləri Ankara ilə münasibətlərə dair vahid və aydın mövqe formalaşdırmaqda çətinlik çəkirlər. Brüsseldəki rəsmilər Türkiyənin Avropa qitəsi üçün strateji əhəmiyyətini açıq şəkildə qəbul etsələr və daha sıx əlaqələrin qurulmasına dəstək ifadə etsələr belə, görünür ki, bu münasibətlər hələ də tam istifadə olunmamış əhəmiyyətli potensiala malikdir.
Transatlantik münasibətlərdə dəyişən dinamika və ABŞ-nin NATO-dakı roluna yenidən baxması Aİ-ni digər mühüm münasibətlərini də yenidən nəzərdən keçirməyə sövq edib. Buna baxmayaraq, Türkiyə məsələsində bu proses ardıcıl strategiya çərçivəsində həyata keçirilməyib.
Məsələn, münasibətlərin əsasını hələ də Aİ-Türkiyə Gömrük İttifaqı təşkil edir. Bu ittifaq 1995-ci ilin dekabrında qüvvəyə mindikdən bəri nə dəyişdirilib, nə də təkmilləşdirilib. Şübhəsiz ki, hər iki tərəf mühüm iqtisadi tərəfdaşlardır və 2026-cı ilin ikinci rübündə Türkiyə Aİ-nin beşinci ən böyük ticarət tərəfdaşı olub. Lakin siyasi və institusional baxımdan münasibətlər hələ də kifayət qədər araşdırılmayıb və inkişaf etdirilməyib.
Son illər ərzində Aİ-nin Türkiyəyə qarşı siyasi yanaşması onların iqtisadi əlaqələrinin miqyasını və Ankaranın Avropa qitəsi üçün artan geosiyasi əhəmiyyətini əks etdirməkdə yetərli olmayıb.
Digər tərəfdən, Türkiyənin əsas müdafiə və təhlükəsizlik proqramlarına cəlb olunmadan Aİ-nin arzuladığı əməliyyat müstəqilliyinə nail ola bilməyəcəyi qəbul edilir. Bu, həm Ankaranın NATO-nun ikinci ən böyük hərbi gücü statusundan, həm də dünyanın müxtəlif regionlarında yüksək təsir imkanlarına malik mövqeyindən irəli gəlir. Bu xüsusiyyətlər Türkiyəni hazırkı mərhələdə əvəzolunmaz tərəfdaşa çevirir.
Lakin praktikada üzv dövlətlərin Türkiyənin SAFE (Security Action for Europe – Avropa üçün Təhlükəsizlik Fəaliyyəti) kimi təşəbbüslərdə iştirakına qarşı çıxması Aİ-nin Türkiyə məsələsində hələ də kifayət qədər vahid olmadığını göstərir.
Bəzi liderlər, xüsusilə Fransa Prezidenti Emmanuel Makron bir neçə dəfə yüksək dərəcədə ‘ks mövqe nümayiş etdirərək Türkiyəni NATO və digər Qərb institutları üçün mənfi qüvvə kimi təqdim etməyə çalışıblar.
Bundan əlavə, Fransanın Türkiyənin milli maraqları ilə birbaşa əlaqəli məsələlərə, xüsusilə Ankaranın Yunanıstan və Kiprlə münasibətlərinə müdaxiləsi daha geniş Aİ–Türkiyə münasibətlərini birbaşa zəiflədən addım kimi çıxış edib.
*Məqalənin ingilis dilində dərc olunmuş tam mətni ilə aşağıdakı link vasitəsilə tanış olmaq mümkündür:
