Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərarası tərəfdaşlıqların xarakteri sürətlə transformasiya olunur. Qlobal güc balansında müşahidə edilən dəyişikliklər, regional münaqişələrin davam etməsi, həmçinin enerji və nəqliyyat marşrutları üzərində rəqabətin artması yeni tip strateji ittifaqların formalaşmasını zəruri edir. Bu kontekstdə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri yalnız klassik diplomatik əməkdaşlıq modeli deyil, eyni zamanda regional təhlükəsizlik və geosiyasi koordinasiya baxımından çoxşaxəli strateji müttəfiqlik nümunəsi kimi ön plana çıxır. Məqalədə vurğulandığı kimi, bu münasibətlərin əsasında yalnız tarixi və mədəni yaxınlıq deyil, həm də ortaq geosiyasi maraqlar dayanır.
Azərbaycan və Türkiyənin geosiyasi mövqeləri bir-birini tamamlayan xüsusiyyətlərə malikdir. Azərbaycanın Xəzər hövzəsi və Cənubi Qafqaz regionunda yerləşməsi onu Avrasiya nəqliyyat və enerji sistemində mühüm tranzit mərkəzinə çevirməkdədir. Türkiyə isə Avropa, Yaxın Şərq və Aralıq dənizi arasında strateji keçid funksiyası yerinə yetirir. Bu iki coğrafi xəttin inteqrasiyası nəticəsində regional əməkdaşlıq yeni geo-iqtisadi məzmun qazanır. Təhlildə qeyd edildiyi kimi, TANAP, BTC və Orta Dəhliz layihələri bu əməkdaşlığın praktik sütunlarını təşkil edir.
Digər mühüm istiqamətlərdən biri nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlıqdır. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti, Orta Dəhliz strategiyası və gələcəkdə Zəngəzur Dəhlizinin açılması Türk dünyası daxilində inteqrasiyanın genişlənməsinə xidmət edir. Azərbaycan bu prosesdə Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında körpü rolunu oynayır. Bu amil Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın dərinləşməsinə əlavə strateji impuls verir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də onların yalnız emosional və tarixi bağlara deyil, rasional maraqlar sisteminə əsaslanmasıdır.
Azərbaycan-Türkiyə ittifaqının institusional əsasları xüsusilə 2010-cu ildə imzalanmış “Strateji Tərəfdaşlıq və Qarşılıqlı Yardım Haqqında Müqavilə”dən sonra daha da möhkəmlənmişdir. Sözügedən sənəd münasibətləri hüquqi müstəvidə təhlükəsizlik təminatı səviyyəsinə yüksəltmişdir. Bununla belə, münasibətlər baxımından ən mühüm dönüş nöqtəsi 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi olmuşdur. Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini rəsmi şəkildə müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltmiş və təhlükəsizlik sahəsində qarşılıqlı dəstək mexanizmlərini daha da konkretləşdirmişdir. Həmin sənəd müdafiə, enerji, iqtisadiyyat, nəqliyyat və xarici siyasət sahələrində koordinasiyanı institusional çərçivəyə salmışdır.
Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq son illərdə daha da genişlənmişdir. Birgə hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq, texnologiya transferi və silahlı qüvvələrin qarşılıqlı fəaliyyət qabiliyyətinin artırılması regional təhlükəsizlik balansına ciddi təsir göstərir. Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, ittifaq yalnız mövcud təhdidlərə cavab vermir, eyni zamanda gələcəkdə yarana biləcək risklərə qarşı preventiv mexanizm funksiyasını da yerinə yetirir.
Bununla yanaşı, Azərbaycan-Türkiyə ittifaqının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun üçüncü dövlətlərə qarşı yönəlməməsidir. Şuşa Bəyannaməsində də vurğulanan bu prinsip münasibətlərin daha çox regional sabitlik və əməkdaşlıq məntiqinə əsaslandığını göstərir. Bu yanaşma eyni zamanda Azərbaycanın balanslaşdırılmış xarici siyasət konsepsiyası ilə də uyğunluq təşkil edir.
Azərbaycan-Türkiyə strateji ittifaqı hazırda Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasında əsas sabitləşdirici amil kimi çıxış edir. Qarşılıqlı etimad, ortaq təhdid qavrayışı və koordinasiyalı fəaliyyət potensial gərginlik və eskalasiya risklərini azaldır. Məqalədə qeyd olunduğu kimi, bu ittifaq regiona yönəlmiş mənfi xarici təsirlərin neytrallaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Xüsusilə Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması prosesində Türkiyənin konstruktiv mövqeyi və Azərbaycanın sülh təşəbbüsləri regional kommunikasiya xətlərinin açılması üçün əlverişli zəmin formalaşdırır.
Perspektiv baxımından Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin üç əsas istiqamətdə daha da dərinləşəcəyi gözlənilir. Birinci istiqamət təhlükəsizlik planlaşdırılması və strateji koordinasiyanın gücləndirilməsidir. İkinci istiqamət müdafiə sənayesi və texnologiya sahələrində birgə istehsal imkanlarının genişləndirilməsidir. Üçüncü istiqamət isə enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının fiziki və kibertəhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biri tərəflərin bir-birinin milli maraqlarına həssas yanaşmasıdır. Hər iki dövlət strateji qərarların qəbulunda qarşılıqlı koordinasiyaya üstünlük verməklə yanaşı, bəzi məhdud məsələlərdə ortaya çıxan fərqli yanaşmalara da anlayış və tolerantlıqla yanaşır. Bu baxımdan üçüncü tərəflərin təsiri və ya daxili ictimai rəydə formalaşdırılan manipulyativ yanaşmalar bu ittifaqa zərər verə bilməz və verməməlidir. Çünki münasibətlər yalnız siyasi deyil, eyni zamanda dərin ictimai və mənəvi əsaslara söykənir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində nadir rast gəlinən strateji müttəfiqlik nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu münasibətlərin əsas üstünlüyü həm tarixi-mədəni yaxınlığa, həm də ortaq geosiyasi və geo-iqtisadi maraqlara əsaslanmasındadır. Belə bir sintez münasibətlərin davamlılığını və institusional dayanıqlığını təmin edir. Son illərdə regional və qlobal səviyyədə baş verən transformasiyalar Azərbaycan-Türkiyə tandeminin strateji rolunu daha da artırmışdır. Bu model yalnız iki dövlətin milli maraqlarına xidmət etmir, eyni zamanda Cənubi Qafqazda sülhün, sabitliyin və iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsinə də töhfə verir.
