Müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikasının xarici və təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə töhfə vermək olmuşdur. Bu kontekstdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlarda iştirakı ölkənin qlobal təhlükəsizlik sisteminə inteqrasiyasının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. BMT, NATO və digər beynəlxalq təşkilatların himayəsi altında həyata keçirilən əməliyyatlara qoşulmaqla Azərbaycan özünü məsuliyyətli və etibarlı tərəfdaş kimi təqdim etmişdir.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələri aşağıdakı əsas beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak etmişdir:
1. Kosovo (1999–2008) – Azərbaycan sülhməramlı bölmələri NATO-nun rəhbərlik etdiyi Kosovo Qüvvələri (KFOR) çərçivəsində xidmət göstərmişdir.
2. İraq (2003–2008) – Azərbaycan hərbi qulluqçuları ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələrinin tərkibində, əsasən strateji obyektlərin mühafizəsini təmin etmişdir.
3. Əfqanıstan (2002–2021) – Azərbaycan kontingenti NATO-nun Beynəlxalq Təhlükəsizliyə Yardım Qüvvələri (ISAF), daha sonra isə Qətiyyətli Dəstək Missiyası çərçivəsində təhlükəsizlik və mühafizə tapşırıqları icra etmişdir.
Bu əməliyyatlarda iştirak Azərbaycanın beynəlxalq təhlükəsizlik təşəbbüslərinə sadiqliyinin konkret nümayişi olmuşdur.
Kosovo Əməliyyatı və İlk Sülhməramlı Təcrübə
1999-cu ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sülhməramlı bölməsi NATO-nun rəhbərlik etdiyi KFOR əməliyyatı çərçivəsində Kosovoya göndərilmişdir. Bu, Azərbaycan Ordusunun beynəlxalq sülhməramlı fəaliyyətə ilk ciddi inteqrasiyası idi.
Azərbaycan kontingentinin əsas vəzifələri patrul xidməti, strateji obyektlərin mühafizəsi və sabitliyin qorunmasından ibarət olmuşdur. Bu missiya Azərbaycan hərbi qulluqçularının çoxtərəfli hərbi mühitdə səmərəli fəaliyyət göstərmək qabiliyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
İraq Əməliyyatı: Strateji Tərəfdaşlıq Mərhələsi
2003-cü ildən etibarən Azərbaycan hərbi qulluqçuları koalisiya qüvvələrinin tərkibində İraqda xidmətə başlamışdır. Onların əsas vəzifəsi Əl-Hadisa su anbarı da daxil olmaqla mühüm infrastruktur obyektlərinin mühafizəsi olmuşdur.
Bu əməliyyat Azərbaycanın terrorizmlə mübarizə üzrə beynəlxalq səylərə real töhfəsi kimi çıxış etmiş, eyni zamanda Azərbaycan ilə ABŞ arasında strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir.
Əfqanıstan Missiyası: Uzunmüddətli və Sistemli İştirak
Azərbaycanın sülhməramlı fəaliyyətində ən genişmiqyaslı iştirak Əfqanıstanda ISAF və sonradan Qətiyyətli Dəstək Missiyası çərçivəsində həyata keçirilmişdir.
Azərbaycan kontingenti Kabil Beynəlxalq Hava Limanının mühafizəsində və digər təhlükəsizlik tapşırıqlarında iştirak etmişdir. 2021-ci ildə NATO qüvvələrinin çıxarılması zamanı Azərbaycan hərbi qulluqçuları ölkəni tərk edən son kontingentlər arasında olmuşdur ki, bu da onların yüksək etibarlılıq və peşəkarlıq səviyyəsinin göstəricisi kimi qiymətləndirilmişdir. Bu baxımdan qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens Azərbaycanın sülhməramlılarının Əfqanıstandan sonuncular sırasında çıxmasını yüksək qiymətləndirmişdir.
Azərbaycanın sülhməramlı əməliyyatlarda iştirakı beynəlxalq hüququn və kollektiv təhlükəsizlik prinsiplərinin dəstəklənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan bu prosesdə yalnız regional aktor kimi deyil, beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin olunmasında qlobal səviyyədə məsuliyyətli tərəfdaş kimi çıxış etdiyini nümayiş etdirmişdir.
Bu iştirak bir neçə əsas istiqamətdə töhfə vermişdir:
• Münaqişə zonalarının sabitləşdirilməsi üçün real hərbi dəstəyin göstərilməsi;
• Terrorizm və radikalizmlə mübarizə üzrə beynəlxalq səylərə qoşulma;
• Çoxtərəfli təhlükəsizlik mexanizmlərinin gücləndirilməsi.
Beləliklə, Azərbaycan özünü beynəlxalq təhlükəsizliyin “istehlakçısı” deyil, ona töhfə verən aktor kimi mövqeləndirmişdir.
Sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla, xüsusən də NATO ilə əməkdaşlığını dərinləşdirmişdir. Bu proses ölkənin siyasi etibarlılığının artmasına, etibarlı tərəfdaş imicinin formalaşmasına və beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasında mövqeyinin möhkəmlənməsinə şərait yaratmışdır. Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasəti çərçivəsində sülhməramlı fəaliyyətlər praktiki əməkdaşlıq platforması rolunu oynamışdır.
Bundan əlavə, sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin transformasiyasına da ciddi təsir göstərmişdir. Çoxtərəfli əməliyyat mühitində birbaşa iştirak, NATO prosedurları, komanda-nəzarət sistemləri və logistik təminat mexanizmləri ordunun institusional inkişafını sürətləndirmişdir.
Bu təcrübənin nəticəsi olaraq:
• Şəxsi heyətin peşə hazırlığı səviyyəsi yüksəlmişdir;
• NATO standartlarına uyğun əməliyyat planlaşdırılması üzrə təcrübə qazanılmışdır;
• İngilis dilli komanda mühitində fəaliyyət göstərmək bacarığı formalaşmışdır;
• Döyüş hazırlığı və taktiki çeviklik artmışdır.
Bu təcrübə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sonrakı modernləşmə prosesində və əməliyyat imkanlarının artırılmasında həlledici rol oynamışdır.
Nəticə
Nəticə etibarilə, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sülhməramlı əməliyyatlarda iştirakı müstəqil dövlət kimi Azərbaycanın beynəlxalq sistemə inteqrasiyasının əsas istiqamətlərindən birini təşkil etmişdir. Kosovo, İraq və Əfqanıstandakı missiyalarda iştirak beynəlxalq sülhə və təhlükəsizliyə real töhfə verməklə yanaşı, Azərbaycanın qlobal təhlükəsizlik təşəbbüslərində etibarlı tərəfdaş mövqeyini möhkəmləndirmişdir. Eyni zamanda, bu əməliyyatlar Silahlı Qüvvələrin peşəkar inkişafı, beynəlxalq standartlara uyğunlaşması və döyüş qabiliyyətinin artırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşımışdır. Bu baxımdan sülhməramlı fəaliyyət Azərbaycan Respublikasının təhlükəsizlik siyasətində həm xarici əməkdaşlıq, həm də daxili modernləşmə elementlərini birləşdirən kompleks mexanizm kimi çıxış edir.
