Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini bərpa etməsindən bəri keçən üç onillik ərzində Azərbaycan – Avropa İttifaqı (Aİ) münasibətləri dinamik inkişaf yolu keçmişdir. Bu münasibətlər siyasi dialoq, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji tərəfdaşlığı və təhlükəsizlik məsələlərini əhatə etməklə, Azərbaycan xarici siyasətinin və Aİ-nin Cənubi Qafqaz strategiyasının vacib tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında rəsmi münasibətlər müstəqillik dövrünün əvvəlindən qurulmağa başlamışdır. 1991-ci ildə Azərbaycan yenidən müstəqillik qazandıqdan sonra Avropa İttifaqı Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanımış və iqtisadi-siyasi dəstək göstərməyə başlamışdır. 1996-cı ildə Lüksemburqda Azərbaycan Respublikası ilə Aİ arasında “Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişi” imzalanmış və bu saziş 1999-cu ildə qüvvəyə minmişdir. Həmin sənəd siyasi dialoq, ticarət, sərmayə qoyuluşu, hüquqi islahatlar, elm və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlıq üçün çərçivə yaratmışdır. 2004-cü ildə Azərbaycan Aİ-nin “Avropa Qonşuluq Siyasəti”nə, 2009-cu ildə isə “Şərq Tərəfdaşlığı” proqramına qoşulmuşdur. Bu addımlar ölkənin Avropa ilə inteqrasiya prosesində yeni mərhələ olmuş, islahatların sürətlənməsinə və institusional inkişafına töhfə vermişdir.
Müstəqilliyin ilk illərində Aİ tərəfindən Azərbaycana texniki və humanitar yardımlar göstərilmişdir (məsələn, TACIS, ECHO proqramları çərçivəsində). Azərbaycan da öz növbəsində tranzit imkanları, enerji resursları və strateji mövqeyi ilə Aİ üçün maraqlı tərəfdaş kimi diqqət çəkməyə başlamışdır. 2006-cı ildə Brüsseldə enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Anlaşma Memorandumu imzalanaraq enerji əməkdaşlığının əsas istiqamətləri müəyyən edilmişdir. 2014-cü ildə Azərbaycan ilə Aİ arasında viza sadələşdirilməsi və readmissiya sazişləri qüvvəyə minmişdir ki, bu da insanların qarşılıqlı gediş-gəlişini asanlaşdırmışdır. Sonrakı illərdə müxtəlif sahələrdə dialoq və əməkdaşlıq davam etmiş, Aİ Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, qanunun aliliyinin gücləndirilməsi və digər islahat təşəbbüslərinə maliyyə və texniki dəstək vermişdir. Ümumilikdə, tarixi inkişaf kontekstində Azərbaycan-Aİ münasibətləri qarşılıqlı maraq və hörmət prinsipləri əsasında formalaşmış, lakin zaman-zaman qlobal və regional proseslərin təsiri ilə müxtəlif çağırışlarla üzləşmişdir.
Azərbaycan və Avropa İttifaqı bir-birinin geosiyasi maraqları müstəvisində mühüm yer tutur. Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazdakı əsas məqsədlərindən biri regionda sabitlik, təhlükəsizlik və iqtisadi inkişafı təşviq etməkdir. Bu baxımdan, Azərbaycan Aİ üçün bir neçə baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır. İlk növbədə, Azərbaycanın enerji ehtiyatları (xüsusilə neft və təbii qaz) Aİ-nin enerji təminatının şaxələndirilməsi strategiyasında vacib yer tutur. İkinci olaraq, Azərbaycan coğrafi olaraq Avropa və Asiya arasında yerləşərək nəqliyyat-kommunikasiya qovşağı rolunu oynayır; Transxəzər marşrutu və Orta Dəhliz kimi təşəbbüslərdə ölkənin iştirakı Aİ-yə Mərkəzi Asiya və Çinə alternativ bağlantı imkanları yaradır. Üçüncüsü, Azərbaycan müsəlman Şərqi ilə Qərb dünyası arasında bir növ mədəni körpü funksiyasını icra edərək, Aİ-nin qonşuluğunda dünyəvi və multikultural dəyərlərə sahib bir ölkə kimi seçilir.
Avropa İttifaqı da Azərbaycanın xarici siyasət prioritetlərində mühüm yer tutur. Aİ, Azərbaycan üçün ən böyük ticarət tərəfdaşı və əsas sərmayə mənbəyidir. Ölkənin xammal (xüsusən xam neft və qaz) ixracının böyük hissəsi Avropa bazarlarına yönəlmişdir ki, bu da Azərbaycan iqtisadiyyatında Aİ-nin rolunu əhəmiyyətli edir. Siyasi baxımdan, Azərbaycan Aİ ilə əməkdaşlığı beynəlxalq arenada öz maraqlarını irəli sürmək üçün platforma kimi görür. Məsələn, Aİ-nin rəsmi bəyanatlarında Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinə hörmət və dəstək ifadə olunması Bakının Aİ-yə inamını artırır. Bundan əlavə, Azərbaycan balanslı xarici siyasət strategiyasına uyğun olaraq Aİ-ni Rusiya, Türkiyə və Çin kimi güclər arasında çoxtərəfli oyunda mühüm aktor hesab edir. Aİ ilə yaxın münasibətlər qurmaq ölkəyə öz təhlükəsizlik və suverenlik maraqlarını qorumaqla yanaşı, qlobal iqtisadi sistemə daha sıx inteqrasiya olmağa şərait yaradır.
Enerji əməkdaşlığı Azərbaycan-Aİ münasibətlərinin aparıcı istiqamətlərindən biridir. Azərbaycanın zəngin karbohidrogen ehtiyatları və əlverişli coğrafi mövqeyi Avropanın enerji təhlükəsizliyi siyasətində xüsusi yer tutur. Avropa İttifaqı uzun müddətdir ki, enerjida təchizatçıların müxtəlifləşdirilməsi (diversifikasiyası) xəttini yürüdür və bu çərçivədə Xəzər regionuna, xüsusilə də Azərbaycana maraq göstərir. 2006-cı ildə imzalanmış enerji sahəsində strateji tərəfdaşlıq memorandumu və sonrakı illərdə aparılan dialoqlar Azərbaycan-Aİ enerji əməkdaşlığının əsasını qoymuşdur. Bu əməkdaşlığın ən mühüm nəticələrindən biri Cənub Qaz Dəhlizi infrastrukturunun yaradılması olmuşdur. 2018-ci ildə tamamlanan bu geniş infrastruktur dəhlizi 2020-ci ilin sonundan etibarən Azərbaycan təbii qazının birbaşa Avropa bazarlarına nəqlinə imkan vermişdir. Bu, Avropanın enerji xəritəsində mühüm dəyişiklik idi, çünki Aİ üçün Rusiya qazına əlavə etibarlı bir alternativ mənbə formalaşdı.
Azərbaycanın Aİ-nin enerji təminatındakı rolu son illərdə daha da artmışdır. Xüsusilə 2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Avropanın Rusiya qazından asılılığını azaltmaq cəhdləri zamanı Bakı və Brüssel arasında enerji dialoqu intensivləşmişdir. 2022-ci ilin iyul ayında Aİ və Azərbaycan arasında energetika sahəsində Anlaşma Memorandumu imzalanmış və 2027-ci ilə qədər Azərbaycan qazının Aİ-yə tədarükünün təxminən iki dəfə artırılması hədəfi qoyulmuşdur. Artıq 2024-cü ildə Aİ-yə nəql olunan illik Azərbaycan qazının həcmi on il əvvələ nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlmişdir. Bununla yanaşı, Azərbaycan Avropanın neft təchizatçısı kimi də uzun müddət çıxış edir – Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəməri vasitəsilə Xəzər nefti Aralıq dənizinə, oradan isə dünya bazarlarına, o cümlədən Avropaya çatdırılır. Hazırda Azərbaycan Avropa ölkələrinin enerji balansında sabit paya malikdir və bir sıra Cənubi Avropa ölkələri üçün strateji təchizatçı mövqeyindədir.
Enerji sahəsində əməkdaşlıq təkcə fosil yanacaqlarla məhdudlaşmır. Aİ və Azərbaycan bərpa olunan enerji və “yaşıl iqtisadiyyat” istiqamətlərində də tərəfdaşlıq perspektivlərini nəzərdən keçirirlər. Məsələn, külək və günəş enerjisi potensialı yüksək olan Azərbaycan bir sıra Avropa şirkətləri ilə külək elektrik stansiyalarının qurulması və rəqəmsal enerji həllərinin tətbiqi sahəsində əməkdaşlıq edir. 2022-ci ildə Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan liderləri arasında Qara dənizin dibi ilə yeni elektrik ötürücü xəttinin tikintisinə dair saziş imzalanmışdır. Bu layihə gələcəkdə Xəzər dənizi sahillərində istehsal olunan bərpa olunan elektrik enerjisinin Aİ ölkələrinə ixracını mümkün edə bilər. Beləliklə, Azərbaycan uzunmüddətli perspektivdə Avropanın enerji təhlükəsizliyinə yalnız neft və qazla deyil, həm də alternativ enerji mənbələri ilə töhfə verməyi planlaşdırır.
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsi Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıqlar yaratdı. Müharibənin sonunda Azərbaycan öz torpaqlarının böyük qismini işğaldan azad etdi və Rusiya Federasiyasının vasitəçiliyi ilə 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli atəşkəs bəyanatı imzalandı. Lakin müharibədən sonrakı dövrdə davamlı sülh sazişinin imzalanması və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin tam normallaşdırılması aktual vəzifə olaraq qalmaqda idi. Bu mərhələdə Avropa İttifaqı bölgədə sülh prosesinə daha fəal cəlb olundu.
2021-ci ilin sonundan etibarən Aİ rəhbərliyi, xüsusilə Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişel, Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında birbaşa dialoqu təşviq etməyə başladı. 2021-ci il dekabrın 14-də Brüsseldə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan arasında Aİ vasitəçiliyi ilə ilk üçtərəfli görüş keçirildi. Bunun ardınca 2022-ci ilin aprel və may aylarında yenidən Brüsseldə yüksək səviyyəli görüşlər təşkil olundu. Bu təmaslar nəticəsində tərəflər arasında birbaşa əlaqələrin qurulması, sərhədlərin delimitasiyası üzrə birgə komissiyanın yaradılması və kommunikasiya xətlərinin açılması kimi mühüm məsələlər üzrə ilkin razılıqlar əldə edilməyə başladı. Şarl Mişel hər görüşdən sonra verdiyi bəyanatlarda Aİ-nin prosesə dəstəyini vurğulayır, regionda uzunmüddətli sülhün əldə olunması üçün konkret addımların (məsələn, nəqliyyat yollarının bərpası, humanitar məsələlərin həlli) vacibliyini qeyd edirdi. İlk dəfə olaraq məhz Aİ platformasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyü Ermənistan tərəfindən də təsdiq edilmişdir. Bütövlükdə, 2021 – 2023 – cü illərdə Aİ fəaliyyəti ilə sülh prosesinə töhvə vermişdir. Bununla belə, post – münaqişə dövründə münasibətlərdə problemlər də meydana çıxmışdır.
Münasibətlərdə meydana çıxan problemlər
Azərbaycan-Aİ əlaqələrinin inkişaf fonunda zaman-zaman müəyyən problemlər və gərginlik doğuran məqamlar da ortaya çıxmışdır. Bu çətinliklərin bir qismi Aİ institutlarının Azərbaycanla bağlı qəbul etdiyi qərar və bəyanatlarla bağlıdır. Xüsusilə Avropa Parlamenti son illərdə Azərbaycan əleyhinə sayılan bir sıra qətnamələr qəbul etmişdir. Məsələn, 2023-cü ilin əvvəlində Avropa Parlamenti Qarabağdakı humanitar vəziyyətlə bağlı qətnamədə Azərbaycanı blokada yaratmaqda ittiham etmiş, 2023-cü ilin payızında isə Ermənistan tərəfinin iddiaları əsasında Bakını "etnik təmizləmə" aparmaqda suçlayan çağırışlar səsləndirmişdir. Rəsmi Bakı bu ittihamları qətiyyətlə rədd edir və Avropa Parlamentinin mövqeyini qərəzli addım kimi qiymətləndirir. Belə gərginliklər tərəflər arasında etimad mühitinə xələl gətirir və siyasi dialoqu çətinləşdirir.
Digər bir problem Aİ-nin Ermənistanda həyata keçirdiyi müşahidə missiyasıdır. 2023-cü ildə Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin Ermənistan tərəfində yerləşdirilən bu missiya Azərbaycan tərəfindən etirazla qarşılanmışdır. Bakı onu birtərəfli və öz razılığı olmadan regionda fəaliyyət göstərən bir təşəbbüs hesab edir. Azərbaycan rəsmilərinin fikrincə, belə bir missiyanın mövcudluğu Ermənistanı sülh danışıqlarında daha qeyri-konstruktiv mövqe tutmağa həvəsləndirir. Nəticədə, Aİ-nin müşahidə missiyası məsələsi qarşılıqlı etimadı sarsıdan amillərdən birinə çevrilmişdir.
Münasibətlərdə gərginlik yaradan digər amil Aİ daxilində bəzi üzv ölkələrin, xüsusən Fransanın, mövqeyidir. Fransa post münaqişə dövründə açıq şəkildə Ermənistanı dəstəkləyən mövqeyi ilə seçilib. 2020-ci il müharibəsindən sonra Fransa rəhbərliyi səviyyəsində Azərbaycana qarşı sərt ittihamlar səslənmiş, hətta Fransa parlamentinin hər iki palatası 2022 və 2023-cü illərdə Azərbaycana sanksiyalar tətbiq etməyə və Qarabağdakı separatçı qurumu tanımağa çağıran qətnamələr qəbul etmişdir. Bu addımlar haqlı olaraq Bakının kəskin etirazına səbəb olmuş və nəticədə Azərbaycan Fransanın vasitəçi qismində rolunu rədd etmişdir.
Tərəflər arasında hərtərəfli saziş üzrə danışıqların vəziyyəti
Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında münasibətlərin hüquqi bazasını hazırda 1999-cu ildən qüvvədə olan Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişi təşkil edir. Lakin son illərdə tərəflər bu çərçivəni yeniləmək və daha geniş məzmunlu, strateji xarakterli bir tərəfdaşlıq sazişi imzalamaq istiqamətində çalışmaqdadırlar. 2017-ci ildə Azərbaycan və Aİ arasında yeni hərtərəfli saziş üzrə rəsmi danışıqlara başlanılmışdır. Bu sazişin məqsədi siyasi, iqtisadi, ticarət, enerji, nəqliyyat, insan hüquqları və digər sahələri əhatə edən daha dərin əməkdaşlıq çərçivəsi yaratmaqdır. Bununla belə, son illərdə tərəflərin ayrı – ayrı məsələlərə fərqli yanaşması sazişin imzalanmasını çətinləşdirmişdir.
Yeni hərtərəfli saziş imzalanacağı təqdirdə Azərbaycan-Aİ münasibətlərinə keyfiyyətcə yeni impuls verəcəyi gözlənilir. Bu saziş qarşılıqlı öhdəlikləri daha dəqiq müəyyən edəcək, siyasi dialoqun institusionallaşmasını gücləndirəcək və Azərbaycan üçün Aİ bazarlarına çıxışı asanlaşdıracaq müddəalar ehtiva edə bilər. Tərəflər arasında strateji tərəfdaşlıq statusu doğuracaq bu sazişin imzalanması, əlbəttə ki, həm də regiondakı ümumi siyasi şəraitdən və siyasi iradədən asılı olacaq. Əgər davam edən sülh prosesində ciddi irəliləyiş əldə olunarsa və qarşılıqlı etimad güclənərsə, sazişin bağlanması daha real görünə bilər.
Nəticə
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasındakı münasibətlər çoxşaxəli və strateji xarakter daşıyır. Tarixi inkişaf yolu göstərir ki, tərəflər arasında əməkdaşlıq qarşılıqlı fayda prinsiplərinə əsaslanaraq mühüm nailiyyətlər əldə etmişdir. Bu əməkdaşlığın əsas sütunlarından biri Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfələrdir. Digər tərəfdən, Aİ də Azərbaycanın iqtisadi modernləşmə və institusional inkişaf səylərinə müxtəlif proqramlar vasitəsilə dəstək vermişdir. Münasibətlərin siyasi müstəvidə inkişafı isə zaman-zaman sınaqlarla üzləşir. Xüsusilə keçmiş Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin doğurduğu nəticələr və müəyyən siyasi mövzularda fikir ayrılıqları əlaqələrdə gərginliyə səbəb olmuşdur. Ümumilikdə, Azərbaycan və Avropa İttifaqı arasında konseptual baxış bucağından tərəfdaşlıq münasibətləri mürəkkəb olsa da, inkişaf üçün ciddi potensial daşıyır. Bu potensialın reallaşması üçün praqmatik yanaşma, qarşılıqlı etimad və davamlı dialoq həlledici amillər olacaqdır. Tərəflər ortaq strateji maraqlar əsasında əməkdaşlığı dərinləndirdikcə, həm Azərbaycan, həm də Avropa İttifaqı üçün qarşılıqlı fayda gətirən, sülh və rifahı təşviq edən uzunmüddətli tərəfdaşlıq modeli formalaşa bilər.
