BMTM-in şöbə müdiri Vasif Hüseynovun “Cənubi Qafqaz iki münaqişənin qovşağında” adlı məqaləsi “LINKS Europe Foundation” beyin mərkəzinə bağlı “Commonspace” nəşri tərəfindən dərc edilib.
Məqalədə qeyd edilir:
“2025-ci ildə Cənubi Qafqaz ətrafındakı geosiyasi rəqabətin öhdəsindən uğurla gəldi. Qlobal rəqabətin gücləndiyi və sərhədlərindən kənarda münaqişələrin davam etdiyi şəraitdə region əsas hərbi eskalasiyalardan uzaq qaldı və sabitlik istiqamətində əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə etdi.
Üç onillikdən çox müddət ərzində ilk dəfə olaraq üç Cənubi Qafqaz ölkəsi arasında ölümcül dövlətlərarası toqquşma baş vermədi. Bunun əvəzinə, praqmatik diplomatiya, iqtisadi layihələr və ehtiyatlı xarici siyasət regional gərginliyin zorakılığa çevrilməsinin qarşısını almağa kömək etdi.
Lakin cəmi bir neçə ay sonra bu kövrək sabitlik artıq ciddi gərginlik altındadır, çünki region coğrafi cəhətdən dünyanın ən təhlükəli iki münaqişəsi arasında qalır. Şimalda Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibə hələ də davam edir və heç bir siyasi həll yolu görünmür. Cənubda isə İran, İsrail və ABŞ arasında qarşıdurma raket zərbələri, dron müharibələri və daha geniş regional müharibəyə çevrilmək riski daşıyan qisas əməliyyatları vasitəsilə daha da güclənib. Birlikdə bu iki münaqişə Cənubi Qafqazı əhatə edən təhlükəsizlik mühitini yenidən formalaşdırır.
İran və Azərbaycan arasındakı son hadisələr cənub cəbhəsindən gərginliyin bölgəyə nə qədər tez yayıla biləcəyini göstərir. Martın 5-də İran istehsalı olan Arash-2 dronları Naxçıvana zərbələr endirərək beynəlxalq hava limanına zərbə endirib və dərs saatları ərzində orta məktəbin yaxınlığında qəzaya uğrayıb. Azərbaycan hakimiyyəti hadisəni terror hücumu kimi qiymətləndirib və dronların İran ərazisindən buraxıldığını bildirib, Tehran isə məsuliyyəti inkar edərək araşdırmaları başlatdığını açıqlayıb. Bu epizod son illərdə iki qonşu arasında baş verən ən ciddi insidentlərdən biridir və genişlənən Yaxın Şərq münaqişəsinin şimala yeni bir cəbhə açması riskini artırır.
İki ölkə arasındakı etimadsızlığın kökləri çoxsəviyyəlidir. İran həmişə Azərbaycanın İsraillə sıx əlaqələrini tənqid edib. Tehran, həmçinin Azərbaycanın müstəqil və firavan dövlət kimi yüksəlişinin ölkədəki etnik azərbaycanlı azlıq üçün yaratdığı mümkün nəticələrdən narahat olub. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ Müharibəsindən sonra bu gərginlik sərhəddəki hərbi təlimlərin intensivləşməsi və sərt ritorika ilə misli görünməmiş səviyyəyə çatmışdı. 2023-cü ildə Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə qarşı törədilmiş terror aktı (Bakı bu hadisədə İranın təhlükəsizlik strukturlarının əli olduğunu düşünür) şübhələri daha da dərinləşdirdi. Hər iki hökumət sonrakı dövrdə münasibətləri bərpa etməyə çalışsa da, son dron hücumları bu kövrək yaxınlaşmaya ciddi zərbə vurdu.
İranın siyasi rəhbərliyi iki ölkə arasındakı gərginliyi azaltmağa çalışaraq Naxçıvana dron hücumunun Tehran tərəfindən qəsdən törədilmədiyini bildirdi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə telefon danışığında İran Prezidenti Məsud Pezeşkian hadisənin “İranla heç bir əlaqəsi olmadığını” bildirdi, məsələni araşdırılacağına dair söz verdi, eyni zamanda nəticəyə gəlməzdən əvvəl hadisənin necə baş verdiyini diqqətlə təhlil etməyin vacibliyini qeyd etdi.
Nəticədə, Cənubi Qafqaz indi getdikcə daha həssas vəziyyətdədir. Şimalda müharibə davam edir, cənubda isə qarşıdurma genişlənir, region artıq qlobal münaqişələrin sadəcə qonşusu deyil, coğrafi olaraq onların arasında sıxılmış vəziyyətdədir. Bununla belə, İran liderlərinin son telefon danışıqları zamanı Azərbaycan tərəfinə verdiyi mesajlar ümid yaradır ki, vəziyyət nəzarət altında saxlanıla bilər. Bu isə İran hərbi qüvvələrinin (yəni SEPAH) siyasi rəhbərliyin sərt nəzarəti altında olduğu halda mümkündür.”
*Məqalənin ingilis dilində olan tam və orijinal mətni ilə aşağıdakı link vasitəsilə tanış olmaq mümkündür:
https://www.commonspace.eu/opinion/opinion-south-caucasus-caught-between-two-wars
